Türkiye Belediyeler Birliği (TBB), Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında sıfır atık konusunu gündemine alarak belediye başkanlarını, akademisyenleri ve meslek örgütü temsilcilerini panelde bir araya getirdi. “Sıfır Atık ve Belediyeler: Yerel Uygulamalar ve Kapsayıcı Yönetişim” başlıklı panelde yerel yönetimlerin atık yönetimindeki rolü, döngüsel ekonomi uygulamaları ve toplumsal katılım mekanizmaları değerlendirildi.
COP31 kapsamında TBB, “Sıfır Atık ve Belediyeler: Yerel Uygulamalar ve Kapsayıcı Yönetişim” başlıklı panel düzenledi.
Panelde, iklim kriziyle mücadelede yerel atık yönetiminin rolü ve kapsayıcı yönetişim modelleri ele alındı. Kaynağında ayrıştırma, geri kazanım ve döngüsel ekonomi uygulamalarının yanı sıra toplumsal katılım mekanizmalarının da değerlendirildiği panelde, ulusal politikalar, akademik birikim ve farklı ölçeklerdeki belediyelerin deneyimleri üzerinde duruldu.
REC Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Rifat Ünal Sayman’ın moderatörlüğündeki panele, Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Dr. Nilgün Cılız, Karabağlar Belediye Başkanı Helil Kınay, Zile Belediye Başkanı Şükrü Sargın, Menteşe Belediye Başkanı Gonca Köksal Aras ve TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Genel Başkanı Özay Yerlikaya katıldı.
Sıfır atıkta uygulama deneyimleri ele alındı
Panelin moderatörlüğünü üstlenen Dr. Rifat Ünal Sayman, Türkiye’de atık yönetimi alanındaki dönüşüme değinerek 1990’lı yılların başında katı atık yönetim sistemine geçilmesini ve 2019’da yayımlanan Sıfır Atık Yönetmeliği’nin ardından Çevre Kanunu’nda yapılan değişiklikleri hatırlattı. Bu düzenlemelerle sıfır atık konusunda yeni bir dönemin başladığını belirten Sayman, COP31’in sürecin uygulamaya geçirilmesi açısından önemli bir fırsat sunduğunu ifade etti.
Sıfır atıkta bütüncül yaklaşımın önemi
Boğaziçi Üniversitesinden Prof. Dr. Nilgün Cılız, sıfır atık yaklaşımının atıkların toplanması ve geri dönüştürülmesinin yanı sıra atık oluşumunun önlenmesini ve kaynak kullanımının azaltılmasını da kapsadığını belirtti. İstanbul örneği üzerinden organik, tıbbi ve evsel atıkların yönetimindeki sorunlara değinen Cılız, kompost üretiminin, farklı sektörlerde paydaş iş birliğinin ve İstanbul Havalimanı’nın atık ayrıştırma çalışmalarının önemine dikkat çekti.
Döngüsel ekonominin şehirler ve sanayiyle bütünleştirilmesi gerektiğini vurgulayan Cılız, bir işletmenin atığının başka bir işletme için ham maddeye dönüşmesini sağlayan endüstriyel simbiyoz yaklaşımına işaret etti. Dijital ürün pasaportu ve yaşam döngüsü değerlendirmesi gibi uygulamaların izlenebilirliği artırabileceğini belirten Cılız, üreticilerin ürünün tasarımından kullanım sonrası sürecine kadar sorumluluk üstlenmesi gerektiğini kaydetti.
Karabağlar’da atık yönetimi ve yerel çözüm arayışları
Karabağlar Belediye Başkanı Helil Kınay, atık yönetiminde merkezi idareden yerel yönetimlere, üreticilerden vatandaşlara kadar tüm paydaşların sorumluluk üstlenmesi gerektiğini belirtti. İzmir’de günlük yaklaşık 5 bin 500 ton belediye atığının 450 tonunun Karabağlar’da oluştuğunu aktaran Kınay, ilçede kaynağında ayrıştırma ve geri kazanım çalışmaları yürüttüklerini söyledi. Kınay, hafriyat ve özel nitelikli atıkların yönetiminde belediyelerin yetki ve kaynaklarının yetersiz kalmasının ek mali yük oluşturduğuna dikkat çekti.
Mahalle bazlı atık toplama günleri, bahçe ve mobilya atıkları, pazar atıklarının yönetimi, kompost çalışmaları ve mahalle gönüllüleri aracılığıyla yürütülen uygulamalar hakkında bilgi veren Kınay, geri kazanım oranını artırmayı hedeflediklerini belirtti. Özellikle yetişkinlerin tüketim ve atık alışkanlıklarının değiştirilmesinin önemine işaret eden Kınay, kalıcı çözümler için belediyelerin yetki, bütçe ve uygulama kapasitesinin güçlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Zile Belediyesinin Sıfır Atık ve Çevre Çalışmaları
Zile Belediye Başkanı Şükrü Sargın, sıfır atık çalışmalarında çocukların çevre bilincinin geliştirilmesine öncelik verdiklerini belirtti. Ambalaj, pil, atık yağ, ilaç, tekstil ve elektronik atıkların ayrı toplanmasına yönelik kampanyalar düzenlediklerini aktaran Sargın, okullarda çevre eğitimleri ve tiyatro gösterileriyle farkındalık çalışmaları yürüttüklerini söyledi. Pilot mahallede atıkların kaynağında ayrıştırılmasını başlattıklarını ve yeni ruhsat alacak apartmanlara sıfır atık köşesi oluşturma şartı getirdiklerini kaydetti. Sargın, geri dönüşüm çalışmalarıyla önemli miktarda ambalaj atığının yeniden ekonomiye kazandırıldığını ve ağaç kesiminin önlendiğini belirtti.
Atık transfer istasyonunu belediyenin öz kaynaklarıyla hayata geçirdiklerini ve bu sayede taşıma seferlerini büyük ölçüde azalttıklarını dile getiren Sargın, atık su arıtma tesisinin yüksek verimle çalıştığını, güneş enerjisi santraliyle elektrik üretildiğini ve bisiklet yolu projesi yürüttüklerini ifade etti. Esnaf Çayı bölgesinde yeni bir mesire alanı oluşturduklarını belirten Sargın, içme suyu altyapısının yenilenmesine yönelik çalışmaların da sürdüğünü söyledi. Sargın, çevre yatırımlarının yanı sıra çocuklara yönelik eğitimlerin ve toplumsal farkındalığın önemine de dikkati çekti.
Menteşe’de atık yönetimi ve döngüsel ekonomi uygulamaları
Menteşe Belediye Başkanı Gonca Köksal Aras, atık yönetiminin atıkların toplanması ve dönüştürülmesinin yanı sıra su, enerji ve toprak kaynaklarının verimli kullanılmasını da kapsadığını belirtti. Menteşe’nin geniş yüzölçümü ve dağınık nüfus yapısının atık toplama süreçlerini zorlaştırdığını aktaran Köksal Aras, önceliklerinin atık oluşumunu azaltmak ve kaynağında ayrıştırmayı yaygınlaştırmak olduğunu söyledi. Köksal Aras, mobil atık getirme merkezleri, kullanılabilir eşyaların ihtiyaç sahiplerine ulaştırıldığı El Ele Butik ve budama atıklarının komposta dönüştürülmesi gibi uygulamaları anlattı.
Atık yönetiminde teknoloji ve toplumsal katılımın önemine dikkati çeken Köksal Aras, doluluk sensörlü çöp konteynerleriyle pilot uygulama başlatacaklarını belirtti. Sıfır atık eğitimlerinin yanı sıra kompost okulu ve geri dönüşüm atölyesi çalışmaları yürüttüklerini aktaran Köksal Aras, küçük ve orta ölçekli belediyelerin iklim ve çevre yatırımlarını gerçekleştirebilmesi için yatırım ve işletme giderlerini kapsayan, doğrudan erişilebilir finansman kaynaklarına ihtiyaç duyduğunu vurguladı. Köksal Aras, belediyelerin çevresel kazanımlarını ölçülebilir ve şeffaf biçimde paylaşması gerektiğini de ifade etti.
Sıfır atıkta planlama ve tasarımın rolü
TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Genel Başkanı Özay Yerlikaya, sıfır atık yaklaşımının atıklar oluşmadan önce planlama ve tasarım süreçlerine dahil edilmesi gerektiğini belirtti. Kamusal alanlarda su sebilleri, matara dolum üniteleri ve atık ayrıştırma noktalarının tasarım aşamasında planlanmasını öneren Yerlikaya; taş, bordür ve hafriyat toprağının yeniden değerlendirilmesi, modüler kent mobilyalarının kullanılması ve budama atıklarının komposta dönüştürülmesinin kaynak tüketimini azaltacağını kaydetti. Yerlikaya, yeşil alanların yağmur suyu yönetimi, karbon depolama, kentsel ısıyı azaltma ve biyolojik çeşitliliği destekleme işlevlerine de dikkati çekti.
Sıfır atık yaklaşımının belediyelerin planlama, yatırım, ihale, yapım ve bakım süreçlerine yerleştirilmesi gerektiğini vurgulayan Yerlikaya, malzeme seçiminde üretim, taşıma, bakım ve kullanım ömrü gibi çevresel etkilerin değerlendirilmesini önerdi. Peyzaj projelerinin ölçülebilir kriterlerle ele alınması ve bu kriterlerin mevzuata dahil edilmesi gerektiğini belirten Yerlikaya, Peyzaj Mimarları Odası olarak kamu kurumları ve belediyelerle bilgi ve deneyimlerini paylaşmaya hazır olduklarını ifade etti.
